«حسابرسی عملیاتی» یكی از انواع خدمات مشاوره مدیریت است كه روز به‌روز اهمیت بیشتری می‌یابد. نگاهی اجمالی به كتابها و نشریه‌های ...

واژه شناسی حسابرسی عملیاتی


نظام الدین رحیمیان

    واژه‌شناسی «حسابرسی عملیاتی»
    
    نظام‌الدین رحیمیان
    
    
    مقدمه
    «حسابرسی عملیاتی» یكی از انواع خدمات مشاوره مدیریت است كه روز به‌روز اهمیت بیشتری می‌یابد. نگاهی اجمالی به كتابها و نشریه‌های موجود درباره این نوع خدمات حرفه‌ای، موید این نكته است كه برای بیان و نامگذاری آن، از واژه‌ها و اصطلاحات مختلفی استفاده شده است. در این مقاله، تلاش شده است تا ضمن ارائه تعریفی از «حسابرسی عملیاتی» و مولفه‌های اساسی آن و نشان دادن اهمیت و نقش و جایگاه آن در اقتصاد بخشهای عمومی و خصوصی، مناسبترین واژه برای آن شناسایی و معرفی شود.
    تعریف حسابرسی عملیاتی
    فرهنگ كهلر، كلمه «عملیات» را به فعالیتهای یك موسسه به استثنای معاملات و رویدادهای مالی و غیرمترقبه اطلاق می‌كند. طبق این تعریف، عملیات فعالیتهایی مانند تولید، ارائه خدمات، توزیع یا امور اداری را دربر می‌گیرد و مفهوم «عملیاتی» معنی «مربوط به عملیات» را می‌رساند.
    در رابطه با حسابرسی عملیاتی، در مصوبه كمیته حسابرسی عملیاتی سازمان حسابرسی تحت عنوان «آشنایی با حسابرسی عملیاتی» تعریف زیر ارائه شده است:
    “حسابرسی عملیاتی عبارت از فرایند منظم و روشمند ارزیابی اثربخشی، كارایی و صرفه اقتصادی عملیات سازمان و گزارش نتایج ارزیابی، همراه با پیشنهادهای عملی به اشخاص ذیصلاح برای بهبود عملیات است”.
    سه مؤلفه اثربخشی، كارایی و صرفه اقتصادی اهمیت زیادی در حسابرسی عملیاتی دارد و در مصوبه فوق به‌شرح زیر تعریف شده است:
    “اثربخشی عبارت است از میزان دستیابی به هدفها”.
    “كارایی عبارت است از نسبت نتایج به‌دست آمده از عملیات (ستانده) به منابع مصرف شده (داده)”. براساس این تعریف، عملیات كارا عملیاتی است كه با استفاده از روشهای بهینه، حداكثر بازده (ستانده) را با صرف حداقل منابع (داده) تامین كند.
    “صرفه اقتصادی عبارت است از تلاش در جهت حداقل كردن هزینه تحصیل و استفاده از منابع سازمان با حفظ كیفیت مناسب”.
    هدفهای حسابرسی عملیاتی
    «حسابرسی عملیاتی» مصداق بارزی از خدمات مشاوره مدیریت است كه ممكن است برخی از ویژگیهای حسابرسی صورتهای مالی را داشته باشد. این نوع حسابرسی دربر گیرنده بررسی روشمند فعالیتهای یك سازمان یا بخش مشخصی از آن در دستیابی به هدفهایی مشخص است. هدفهای كلی حسابرسی عملیاتی، موضوعات زیر را شامل می‌شود.
    ارزیابی عملكرد
    هر حسابرسی عملیاتی شامل ارزیابی عملكرد یك واحد اقتصادی است. ارزیابی عملكرد عبارت‌است از مقایسه شیوه انجام فعالیتهای سازمان با هدفهای تدوین شده توسط مدیریت یا طرف قرارداد مانند سیاستهای سازمانی، استانداردها و هدفهای كمی و سایر معیارهای اندازه‌گیری مناسب.
    شناسایی فرصتهای بهبود عملیات
    منظور از بهبود عملیات به‌طور كلی عبارت از افزایش رعایت صرفه اقتصادی، كارایی و اثربخشی و یا تركیبی از این عوامل است. حسابرسی عملیاتی، فرصتهای مشخص برای بهبود را از طریق تجزیه و تحلیل، مصاحبه‌ها با افراد (در درون و یا بیرون سازمان)، مشاهده عملیات، بررسی گزارشهای جاری و گذشته، بررسی معاملات، مقایسه با استانداردهای صنعت، به‌كارگیری قضاوت حرفه‌ای براساس تجربه یا سایر ابزارهای مناسب شناسایی می‌كند.
    پیشنهادهایی برای بهبود عملیات یا لزوم انجام بررسیها و اقدامات بیشتر
    نوع، ماهیت و دامنه پیشنهادهای ارائه شده در جریان حسابرسی عملیاتی بسیار متفاوت است. در اغلب موارد، حسابرس ممكن است پیشنهادهای ویژه‌ای ارائه كند. در سایر موارد، ممكن است بررسیهای بیشتری (نه در محدوده پیش‌بینی شده در قرارداد) ضروری باشد كه در این صورت، حسابرس دلایل نیاز به انجام بررسیها و اقدامات بیشتر در این زمینه را بیان می‌كند.
    ارائه‌كنندگان خدمات حسابرسی عملیاتی
    در دنیای امروز، اغلب از حسابرسان (داخلی و مستقل) خواسته می‌شود تا عملیات یك سازمان را ارزیابی كنند. اگر چه ارائه چنین خدماتی توسط حسابرسان، پدیده جدیدی نیست لیكن تقاضا برای این نوع خدمات با تاكید بیشتر بر كارایی، اثربخشی و صرفه اقتصادی عملیات و نتایج حاصل رو به افزایش است.
    حسابرسان مستقل با افزایش مهارتهای فنی مانند توانایی تجزیه و تحلیل، یافتن واقعیات و گزارشدهی، برای انجام حسابرسی عملیاتی در موقعیت برتری نسبت به دیگران قرار دارند. در نتیجه، به‌دلیل دارا بودن مهارتهای كاربردی خاص، آشنایی با عملیات تجاری و اهمیت درخور ملاحظه ارتباط بین كنترلهای مالی و عملیاتی از آنان برای ارائه خدمات حسابرسی عملیاتی دعوت می‌شود.
    حسابرسی عملیاتی و مالی در بسیاری از مراحل كار، از جمله موارد زیر شبیه یكدیگرند:
    • برنامه‌ریزی، كنترل و سرپرستی،
    • شناسایی واقعیتها، تجزیه و تحلیل و مستندسازی،
    • تدوین و ارائه پیشنهادها،
    • گزارشگری نتایج.
    حسابرسان مستقل، به‌دلیل تحصیلات و تجربیات خود با هر یك از مراحل كار پیشگفته آشنا هستند، بنابراین از صلاحیت حرفه‌ای لازم برای انجام حسابرسی عملیاتی برخوردارند.
    نقش حسابرسی عملیاتی در اقتصاد كشورها
    در سالهای اخیر، كانون توجه و دامنه بسیاری از حسابرسیها در بخش عمومی و خصوصی دستخوش دگرگونیهایی شده است و از آنجا‌كه صورتهای مالی به تنهایی پاسخگوی نیازهای اطلاعاتی مدیریت نیست، مدیران در بخشهای خصوصی و دولتی به‌دنبال كسب اطلاعات بیشتر به‌منظور ارزیابی و قضاوت در مورد كیفیت عملیات و پیشرفتهای عملیاتی هستند. در نتیجه ایجاد چنین زمینه‌هایی، نیاز و ضرورت وجود فنون حسابرسی عملیاتی برای ارزیابی اثربخشی، كارایی و صرفه اقتصادی عملیات به‌نحو چشمگیری افزایش یافته است.
    در دنیای امروز، انجام حسابرسی عملیاتی، ارائه خدمات جدید محسوب نمی‌شود و هر روز حسابرسان با درخواستهای روزافزونی از جانب متقاضیان در بخشهای دولتی و خصوصی برای انجام حسابرسی عملیاتی رو به‌رو هستند.
    در شرایط اقتصادی كنونی، از آنجا كه اعضای هیئت‌مدیره، مقامات منتخب و مدیران ارشد در قبال وظیفه مباشرت ، از درجه بالای پاسخگویی و مسئولیت‌پذیری برخوردارند، همواره خواستار دریافت خدمات ارزیابی و مشاوره مستقل هستند. این گروه از مدیران و مسئولان اجرایی حتی ممكن است دلیلی مبنی‌بر وجود مشكل برای خود یا سازمان خود تصور نكنند اما اغلب بر این باورند كه یك بررسی بیطرفانه و ارائه پیشنهادهای حاصل از آن می‌تواند فوایدی برای سازمان آنها دربر داشته باشد.
    بررسی علل درخواست روزافزون مدیران برای دریافت خدمات حسابرسی عملیاتی نشان می‌دهد كه دو موضوع زیر، بستر مناسبی را برای انجام حسابرسی عملیاتی فراهم كرده است:
    • هدایت مدیران برای توجه بیشتر به رعایت صرفه اقتصادی، كارایی و اثربخشی در واحدهای اقتصادی،
    • ارتقای تجربیات حسابرسان مستقل در زمینه تشخیص و یافتن واقعیتهای موجود در حسابرسی مالی و مشاوره مدیریت و ارائه رهنمودهای لازم به مدیران.
    در این فرایند، در برخی از قراردادهای خاص كه حسابرسان مستقل به تخصصهای اضافی نیازمندند، كارشناسان بخش خدمات مشاوره مدیریت می‌توانند این نیاز را بر طرف كنند یا از سایر صاحبنظران، موسسه‌های مشاوره یا سایر منابع در این زمینه استفاده كنند. داشتن یا توان كسب صلاحیت لازم برای شناسایی واقعیات و تجزیه و تحلیل مورد نیاز در عملیات خاص مورد بررسی، از اهمیت زیادی برخوردار است.
    واژه‌های مربوط به حسابرسی عملیاتی
    امروزه در برخی از كشورها از حسابرسان مستقل، حسابرسان داخلی و حسابرسان بخش عمومی خواسته می‌شود كه سازمانها را از نظر رعایت صرفه اقتصادی، كارایی و اثربخشی عملیات ارزیابی كنند. این خدمات با عباراتی چون «حسابرسی عملیاتی»، «حسابرسی مدیریت»، «حسابرسی عملكرد» و... شناخته می‌شود. بین این عبارات تفاوتهایی وجود دارد و معمولاً برای این خدمات، از واژه‌های گوناگونی استفاده می‌شود.
    الف‌ـ در كتابها و نشریه‌های فارسی
    در راستای فرهنگ‌سازی و ایجاد شناخت لازم در خصوص حسابرسی عملیاتی از سالهای قبل، كار ارائه كتاب و نشریه‌ها در مورد این نوع خدمات از سوی سازمانهای آموزشی و تحقیقاتی و موسسه‌های حسابرسی معتبر در كشور آغاز شده است.
    همان‌طور كه جدول 1 نشان می‌دهد در برخی كتابهای منتشر شده در ایران، در ابتدا از واژه‌های «حسابرسی مدیریت» و «حسابرسی عملكرد مدیریت» و در سالهای اخیر از واژه «حسابرسی عملیاتی» استفاده شده است. در این فرایند، كمیته حسابرسی عملیاتی سازمان حسابرسی نیز كه در سال 1376 تشكیل و مصوبات آن در سال 1380 در فصلنامه حسابرس شماره 10 با عنوان «آشنایی با حسابرسی عملیاتی» منتشر شده، واژه حسابرسی عملیاتی را به‌كار برده است.
    ب- در كتابها و نشریه‌های خارجی
    بررسی اجمالی كتابها و نشریه‌های منتشر شده در كشورهای مختلف جهان در مورد حسابرسی عملیاتی نشان می‌دهد كه همزمان با گسترش این نوع حسابرسی و با توجه به تنوع خدمات درخور ارائه در این زمینه، واژه‌های بسیاری برای آن مطرح شده و به‌كار می‌رود و گفتگوهای زیادی درباره واژه‌ها و لغات و كلمات مختلف كاربردی صورت گرفته و تلاشها برای شفاف‌كردن واژه‌های موجود همچنان ادامه دارد. برخی از واژه‌های به‌كار رفته درباره حسابرسی عملیاتی در جدول 2 ارائه شده است. بدون تردید، در معنی، دامنه و روشهای مفاهیم به‌كار رفته در این جدول اختلافات جزئی وجود دارد. اما می‌توان در تمام این واژه‌ها دو موضوع اساسی به‌شرح زیر را یافت:
    اول اینكه، فعالیتهای بخش عمومی باید به سمتی هدایت شود كه امكان استفاده بهینه از منابع بیش‌از پیش فراهم شود. به‌عبارت دیگر، مدیران بخش عمومی باید اطمینان پیدا كنند كه تصمیمات گرفته شده از سوی آنان نه فقط اخلاقی و قانونی است بلكه با توجه كافی به صرفه اقتصادی، كارایی و اثربخشی صورت گرفته است.
    دوم اینكه، افرادی كه فعالیتهای بخش عمومی را هدایت می‌كنند باید در برابر نتایج حاصل از اقدامات خود پاسخگو باشند. به‌عبارت دیگر، مدیران بخش عمومی در ازای اختیارات قانونی داده شده به آنان برای مدیریت منابع و ارائه خدمات و وظایفی كه به‌عهده دارند باید امین باشند. حسابرسی فعالیتی مرتبط با روابط نمایندگی مدیران است.
    
    جدول 1ـ واژه‌های مورد استفاده دربرخی از كتابهای انتشار یافته در ایران
    ردیف نام كتاب مولف/ مترجم ناشر ومحل انتشار واژه مورد استفاده
    1 راهنمای جامع حسابرسی عملیاتی تالیف: هری آر رایدر
    مترجمان: محمد مهیمنی و محمد عبدالله پور سازمان حسابرسی، نشریه 149، سال 1380 حسابرسی عملیاتی
    2 استانداردهای حسابرسی دولتی تالیف: اداره حسابداری عمومی ایالات متحده
    مترجم: محمد علی قوامی سازمان حسابرسی، نشریه 127، سال 1378 حسابرسی عملیاتی
    3 حسابرسی عملیاتی
    كارایی،اثربخشی، صرفه‌اقتصادی گزارش كمیته حسابرسی
    عملیاتی و مدیریت وابسته به انجمن حسابداران رسمی امریكا (AICPA)
    مترجم: محمد جواد صفار سازمان حسابرسی، نشریه 112، سال 1376 حسابرسی عملیاتی
    4 حسابرسی مدیریت در بخش عمومی كمتیه تخصصی حسابرسی عملكرد مدیریت
    موسسه حسابرسی مفید راهبر موسسه حسابرسی مفید راهبر، سال 1375 حسابرسی مدیریت
    5 حسابرسی مدیریت مصطفی علوی مركز آموزش مدیریت دولتی ایران، سال 1374 حسابرسی مدیریت
    6 حسابرسی
    عملكرد مدیریت دكتر رضا شباهنگ سازمان حسابرسی، نشریه 98، سال 1373 حسابرسی عملكرد مدیریت
    7 اصول حسابداری مدیریت موسسه الكساندر هامیلتون
    مترجمان: دكتر رحمت الله حسین بر، مرجان رضایی و امین محبوبی سازمان مدیریت صنعتی، واحد تحقیق و توسعه، سال 1373 حسابرسی مدیریت
    
    بررسی یا حسابرسی
    در مباحث مربوط‌به حسابرسی عملیاتی، همواره این موضوع مورد بحث و بررسی قرار می‌گیرد كه فعالیتهایی كه انجام می‌شود حسابرسی است یا بررسی. در این راستا گفتنی است كه همان‌طور كه قبلاً اشاره شد، این نوع خدمات، یكی از خدمات مشاوره مدیریت است كه دربر گیرنده بررسی روشمند فعالیتهای یك سازمان یا بخش مشخصی از آن در دستیابی به هدفهای مشخص است. بنابراین با توجه به دو موضوع خدمات مشاوره و بررسی روشمند می‌توان اذعان كرد كه ارائه این خدمات با بررسی فعالیتهای سازمان و نه با حسابرسی آن انجام می‌شود. اما از آنجا كه همواره از حسابرسان مستقل خواسته می‌شود كه با داشتن مهارتهای فنی خود به ارائه این خدمات بپردازند و با توجه به اینكه در بسیاری از مراحل كار حسابرسی مالی و حسابرسی عملیاتی، فعالیتهای مشابهی انجام می‌شود، در نتیجه، واژه «حسابرسی» عموماً برای توصیف این نوع عملیات به‌كار می‌رود. در ایالات متحد بخش خدمات مشاوره مدیریت انجمن حسابداران رسمی امریكا در سال 1987 به‌منظور تحقیق درباره حسابرسی عملیاتی تشكیل شده است. این بخش، این موضوع را مورد بحث قرار داده و در گزارش خود تاكید می‌كند كه اطلاق حسابرسی برای توصیف این‌گونه خدمات ممكن است گمراه‌كننده باشد.
    در جستجوی واژه مناسب
    با گذشت سالها، به‌منظور تمایز قائل شدن بین حسابرسی مالی و حسابرسی عملیاتی از واژه‌های گوناگونی استفاده می‌شود. در سال 1988، در ایالات متحد، استانداردهای حسابرسی دولتی ، واژه «Performance auditing» را برای حسابرسی عملیاتی در ایالات متحد برگزید و در انگلستان و كانادا و برخی از كشورهای دیگر، نام چنین خدماتی همان «Value-For-Money» باقی ماند.
    برخی از اعضای جامعه حرفه‌ای اعتقاد دارند كه تفاوتهای مهمی بین مفاهیم حسابرسی عملیاتی به صورتهای «Performance auditing» و «Operational auditing» وجود دارد. آنها دارای دو تفاوت اساسی به‌شرح جدول 3 هستند.
    دكتر علی نیكخواه آزاد در مقاله«تبیین جایگاه حسابرسی عملیاتی در مدیریت استراتژیك» نیز این موضوع را مورد توجه قرار داده و می‌نویسد:
    “دربعضی از متون‌ـ بویژه آنها كه تابع ادبیات حسابرسی انگلستان است- از كلمه حسابرسی عملكرد «Performance auditing» به‌جای حسابرسی عملیاتی Operational» «auditing استفاده شده است. اگر چه حسابرسی عملكرد عملاً همان حسابرسی عملیاتی است، اما تعبیر حسابرسی عملكرد این ایده را به شنونده منتقل می‌كند كه در واقع عملكرد مدیران است كه مورد حسابرسی قرار می‌گیرد. مكاتبی كه از فلسفه حسابرسی امریكایی پیروی می‌كند بر كنترلهای مدیریتی تاكید می‌كند و به عملكرد مدیران كاری ندارد؛ چرا كه ضعف عملكرد مدیران، معلول وجود نارساییها در كنترلهای مدیریتی است و تا زمانی‌كه آن كنترلها اصلاح نشود، تعویض مدیران مشكلات را بر طرف نخواهد كرد. كنترلهای مدیریتی حركت نظام را هدایت می‌كند و اگر كنترلهای مدیریتی با نارسایی رو به‌روست تنها با تعویض مدیران، نابسامانیها و مشكلات حل نخواهد شد”.
    در جستجوی واژه مناسب باید واژه‌های جدول 2 بررسی شود. همچنین در این راستا، تنوع در كاربرد این واژه‌ها در ایالات متحد و در انگلستان نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
    الف) بررسیهای به‌عمل‌ آمده در خصوص واژه‌های ردیفهای اول تا پنجم جدول، موید موارد زیر است:
    از دیدگاه فرهنگ آكسفورد (فرهنگ واژه‌های به‌كار رفته در انگلستان)، واژه «Comprehensive audit» معادل «Value for money audit» است و «Value for money audit» یعنی حسابرسی یك بخش دولتی، موسسه خیریه و یا یك سازمان غیرانتفاعی برای دستیابی به اینكه:
    • كارها با كارایی لازم انجام می‌شود،
    • از پولی كه مصرف می‌شود منافع لازم به‌دست می‌آید.
    این واژه كه در انگلستان و كانادا كاربرد وسیعی دارد، در ایالات متحد مورد استفاده قرار نمی‌گیرد. همچنین واژه «Operational audit» طبق فرهنگ آكسفورد عبارت است از “بررسی فعالیتهای یك سازمان برای دستیابی به اینكه تا چه اندازه با كارایی و اثربخشی انجام شده‌اند”. طبق فرهنگ كهلر (فرهنگ واژه‌های به‌كار رفته در ایالات متحد) «Operational audit» نوعی حسابرسی جامع Comprehensive» «audit است كه رویه‌ها و عملكرد قبلی را با توجه به پیشرفت آینده عملیات بررسی می‌كند. این نوع حسابرسی بیشتر از مطلوبیت و درستی، روی كارایی و اثربخشی تاكید دارد. از دیدگاه فرهنگ كهلر، این واژه با واژه‌های «Management audit» و «Performance audit» مترادف است. در این راستا، «Performance audit» بنابه تعریف “نوعی حسابرسی فعالیتهای سازمانی است كه توسط حسابرسان داخلی یا مستقل انجام می‌شود و هدف آن ارزیابی استانداردها، خط‌مشی‌ها و رهنمودهای كلی است و سرانجام به گزارش رسمی یافته‌ها منجر می‌شود”. دامنه این نوع حسابرسی كه به‌دقت تعریف و محدود می‌شود ممكن است دارای ماهیتی كلی بوده یا كاربرد محدودی داشته باشد. از سوی دیگر، واژه «Management Audit» در فرهنگ آكسفورد به این شرح تعریف شده است:
    “بررسی مستقل مدیریت یك سازمان، به‌وسیله مشاوران مدیریتی كه دارای مهارت لازم برای انجام این نوع بررسی هستند. این بررسی همه جنبه‌های یك شركت از قبیل تولید، بازاریابی، فروش، مالی، انبار و امور كاركنان را دربر می‌گیرد”.
    با توجه به تعریف ارائه شده برای حسابرسی عملیاتی می‌توان واژه‌های پنجگانه مورد بحث را مترادف با هم دانست. البته این موضوع را باید مورد توجه قرار داد كه برخلاف چهار واژه به‌كار رفته كه به‌صورت عام برای بخشهای عمومی و خصوصی تعریف شده و به‌كار می‌رود، واژه Value for»
    «Money Audit در انگلستان با تاكید روی فعالیتهای بخش عمومی ارائه شده است.
    ب) همان‌طوركه قبلاً بیان شد، هدفهای كلی حسابرسی عملیاتی ممكن است شامل ارزیابی عملكرد، شناسایی فرصتهای بهبود عملیات و در نهایت ارائه پیشنهادهایی برای بهبود عملیات یا لزوم انجام بررسیها و اقدامات بیشتر باشد. بررسی به‌عمل آمده روی واژه‌های به‌كار رفته در ردیفهای 6 تا 8 جدول نشان می‌دهد كه این واژه‌ها با تاكید برهدف ارزیابی عملكرد حسابرسی عملیاتی ارائه شده است.
    ج) در واژه‌های به‌كار رفته به‌شرح ردیف 9 تا 14 جدول، به مؤلفه‌های مهم حسابرسی عملیاتی بعنی كارایی، اثربخشی و صرفه اقتصادی اصالت داده شده است و هر یك از ارائه‌كنندگان واژه‌ها روی یك یا چند جنبه از این مولفه‌ها تاكید كرده‌اند. بدیهی است این واژه‌ها از جامعیت لازم و كافی برخوردار نیستند.
    د) در حسابرسی عملیاتی، دامنه كارهایی كه صورت می‌گیرد بسیار وسیع و گسترده است و موضوعات مختلفی مانند بررسی برنامه‌ها و طرحها، فعالیتهای غیرمالی، سنجش مسئولیت، فعالیتهای دوایر، وظایف و... را شامل می‌شود. در هر یك از واژه‌های به‌كار رفته در ردیفهای 15 تا 23 واژه‌هایی می‌بینیم كه ممكن است در دامنه خدمات حسابرسی عملیاتی مورد درخواست مدیران واحدهای اقتصادی قرار گیرند. بنابراین، این واژه‌ها فاقد جامعیت لازم بوده و صرفاً به بخش یا محدوده خاصی اشاره می‌كنند.
    حال با توجه به مطالب گفته شده به‌نظر می‌رسد كه برای نامگذاری این نوع خدمات مشاوره مدیریت، استفاده از عبارت «بررسی عملیاتی» از سایر واژه‌های دیگر مناسبتر است. اما در شرایط حاضر «حسابرسی عملیاتی» در سطح گسترده‌ای برای بیان این نوع خدمات به‌كار گرفته می‌شود و بهتر است برای پرهیز از سردرگمی دراین‌باره، از همان عبارت «حسابرسی عملیاتی» استفاده شود.
    خلاصه
    در دنیای امروز، مدیران در بخشهای عمومی و خصوصی، علاوه بر اطلاعات مالی، به اطلاعات مربوط به عملیات نیز نیازمندند. به همین دلیل حسابرسان مستقل همواره با درخواستهای روزافزونی برای انجام حسابرسی عملیاتی مواجهند و لزوم توجه به رعایت هر چه بیشتر صرفه‌اقتصادی، كارایی و اثربخشی و ارتقای تجربیات حسابرسان مستقل در زمینه تشخیص و یافتن واقعیتهای موجود در حسابرسی مالی و مشاوره مدیریت، بستر مناسبی را برای انجام هر چه بهتر حسابرسی عملیاتی فراهم كرده است. حسابرسی عملیاتی عبارت از فرایند منظم و روشمند ارزیابی اثربخشی، كارایی و صرفه اقتصادی عملیات سازمان و گزارش نتایج ارزیابی، همراه با پیشنهادهای عملی به اشخاص ذیصلاح برای بهبود عملیات است و از مصادیق بارز ارائه خدمات مشاوره مدیریت است كه برخی از ویژگیهای حسابرسی صورتهای مالی را داراست. ارزیابی عملكرد، شناسایی فرصتهای بهبود عملیات و ارائه پیشنهادهایی برای بهبود عملیات، هدفهای كلی حسابرسی عملیاتی را تشكیل می‌دهد. طبق بررسیهای به‌عمل آمده در كشورهای مختلف جهان و ایران از واژه‌های مختلف برای نامگذاری این خدمات استفاده شده و در ایران نیز در نسلهای اخیر از واژه «حسابرسی عملیاتی» استفاده می‌شود. استفاده از این واژه، ممكن است گمراه‌كننده باشد و به‌منظور پرهیز از آثار منفی آن در بعضی از سازمانها، شركتها و واحدهای اقتصادی بهتر است از واژه «بررسی عملیاتی» استفاده شود تا اثر بهتری داشته باشد، زیرا در انجام حسابرسی عملیاتی می‌توان، با كاربرد واژه مناسب، اعتماد و علاقه مدیریت را به همكاری بیشتر با حسابرسان جلب كرد. بدیهی است این همكاری نقش تعیین‌كننده‌ای در موفقیت حسابرسی عملیاتی دارد.
    منابع:
    1- Department of the Auditor General of Pakistan، Performance Audit Guidelines، Book 1، Introduction to performance audit، 1993
    2- Kohler’s dictionary for accountants، Editors: W، W. Cooper and Yuji Ijiri 6th Edition، Prentice_ Hall، Inc.، 1983
    3- Oxford dictionary of accounting، Editor: R. Hussey، Second edition، Oxford University Press، 1999
    4- Raaum R. B. and Stephen L. Morgan، Performance Auditing: A measurement Approach، The institute of Internal Auditors، 2001
    5- Reider، Harry R.، The Complete Guide to Operational Auditing، John Wiley & Sons، Inc، 1994
    6- رایدر، هری آر، راهنمای جامع حسابرسی عملیاتی، مترجمان: محمد مهیمنی و محمد عبدالله پور، سازمان حسابرسی، كمیته حسابرسی عملیاتی، نشریه 149، چاپ اول، 1380
    7- صفار، محمد جواد، حسابرسی عملیاتی، كارایی، اثربخشی، صرفه اقتصادی، گزارش كمیته حسابرسی عملیاتی و مدیریت انجمن حسابداران رسمی امریكا، سازمان حسابرسی، كمیته حسابرسی عملیاتی، نشریه 112، چاپ اول، 1376
    8- كمیته حسابرسی عملیاتی سازمان حسابرسی، آشنایی با حسابرسی عملیاتی، فصلنامه حسابرس، سال سوم، شماره 10، بهار 1380، ص ص 102ـ96
    9- نیكخواه آزاد، علی، تبیین جایگاه حسابرسی عملیاتی در مدیریت استراتژیك، مجموعه مقالات حسابرس‌ـ 6، ویژه مدیریت استراتژیك، سازمان حسابرسی، بهار 1377