مارتین گرگوری بیش از یك دهه پیش در مجله «نیچر» نوشت: «دو نوع نوشتار علمی وجود دارد. یك نوع برای جلب خواننده و نوع دیگر فقط برای اینكه مورد ارجاع قرار گیرد و این ...
چگونه یك مقاله علمی را خواندنی تر بنویسیم؟
مارتین گرگوری بیش از یك دهه پیش در مجله «نیچر» نوشت: «دو نوع نوشتار علمی وجود دارد. یك نوع برای جلب خواننده و نوع دیگر فقط برای اینكه مورد ارجاع قرار گیرد و این نوع دوم مانند یك بیماری عفونی به سرعت در حال گسترش است.»
به نظر میرسد در این مقطع زمانی نیز تغییرات بسیار محدودی ایجاد شده است. هنوز هم حجم زیادی از مقالات علمیمنتشره فقط توسط دانشمندان و محققانی كه به موضوع مقاله علاقهمند هستند، مورد مطالعه قرار میگیرد و افرادی كه به مطالعه گذرای مقالات علمی میپردازند، بیشتر به صفحات علمی روزنامهها و مجلات علمی عام مراجعه میكنند.
با وجود مقالات فراوانی كه در مورد نحوه نگارش صحیح و قابل فهم برای جلب توجه خوانندهها وجود دارد، دانشمندان نباید از فقدان راهنماهای مناسب برای نحوه نگارش مقالات گلایه داشته باشند. بسیاری از ژورنالیستها و نویسندگان حرفهای این دو كتاب استاندارد در مورد نحوه نگارش مقاله خوب و علمی را مورد توجه قرار میدهند: اجزای سبكهای نگارشی (استانك، وایت 1959) و درباره خوب نوشتن (زینسر 1976) حال آنكه این كتابها و كتابهای مشابهشان برای بسیاری از دانشمندان ناشناختهاند. با وجود اینكه این كتابها نحوه نگارش صریح مقالات علمی را به طور دقیق بیان نمیكنند ولی از جهت بیان نحوه صحیح سازماندهی مطالب و نگارش مقالات شیوا و حاوی اطلاعات مفید، بسیار با ارزشند.
مهمتر اینكه این قبیل كتابها حامل یك پیام مهم هستند كه نویسندگان باید مطالب را برای خوانندگان بنویسند نه برای خودشان.
البته هنوز هم بسیاری از مقالات علمی و پزشكی، حاوی مطالب طولانی و مبهمی هستند كه بیشتر خوانندگان و حتی آنهایی را كه آگاهی مناسبی به موضوع دارند نیز گمراه میكنند.
مسلماً محدودیتهایی در شكل و ساختار مقالات علمی وجود دارد. در یك مقاله علمی علاوه بر در نظر گرفتن نكاتی كه مورد نظر مجلات علمی مختلف است باید مقدمه، مواد و روشها، نتایج و بحث در مورد نتایج در ارتباط با تئوری اولیه آورده شود. ماهیت مقالات علمی بیان نتایج و بحث بدون خطا (bias)، محدودیتهایی را در نحوه نگارش مقاله ایجاد میكند: بیان نتایج در جملات با فعل مجهول (passive) به آن شكل غیر شخصی میدهد و لزوم به كار بردن مراجع مختلف نیز مانع میشود كه متن مقاله به خوبی دنبال شود. با این وجود، این قوانین به قدری انعطافپذیر هستند كه بتوان مقالهای نوشت كه حاوی مطالب مفید و جالب توجه باشد.
10 فرمان برای نگارش علمی و جذاب
1- یك تفكر قدیمی در معماری وجود دارد كه میگوید شكل اشیا از عملكردشان پیروی میكند. این تفكر در نگارش هم وجود دارد. بسیاری از دانشمندان عقیده دارند هیچ چیزی مهمتر از نتایج مقالاتشان نیست.
اما واقعیت این است كه اولین عملكرد مقاله انتقال پیام به خواننده و متقاعد كردن وی به ارزشمند بودن تحقیق انجام شده است بنابراین بهتر است قبل از شروع به نوشتن، در مورد پیام موضوع تأمل شود. حتی بهتر است پیش از نوشتن عنوان مقاله، راجع به نتایج مقاله نیز اندیشیده شود. دانشمندان امروزی كمتر به بیان نتایج خام میپردازند و هدفشان تفسیر و بحث بهتر نتایج است (Horton,1995).
یك نویسنده ممكن است موضوعی را در ذهن خود روشن و واضح تصور كند و نیازی به توصیف و تفسیر حس نكند در صورتی كه خواننده ممكن است اصلاً چنین تفكری نداشته باشد. تمام تردیدها توسط خوانندگان مختلف از این تفكر نویسنده ناشی میشود كه مطلبی كه در اثر بحث و گفتگوی زیاد برای وی مسجل و بدیهی شده است برای خواننده نیز واضح و روشن است. گاهی اوقات، نتایجی كه مربوط به موضوع اصلی نیستند هر قدر هم كه جالب باشند، بهتر است حذف شوند و اگر این نتایج حذف شده مفید و اساسی باشند بهتر است در یك مقاله دیگر مطرح شوند.
یك نوشتار باید یك پرسش اصلی را پاسخ دهد و بیتوجهی به این موضوع از دلایل شایع بیمیلی خوانندگان نسبت به مطالب است .(Lambert et al 2003) این پرسش باید مشخص، جدید، مورد علاقه و استقبال جامعه علمی باشد (Perneger & Hudelson, 2004).
خوانندگان مجلات فوق تخصصی به توضیحات اضافه و طولانی درباره موضوع مورد بحث علاقهای ندارند، در حالی كه در مجلات عمومی، برای ایجاد پس زمینه علمی مناسب برای خوانندگان نیاز به توضیحات تكمیلی احساس میشود. به طور كلی دانشمندان باید خود را جای خوانندگان گذاشته و عمق و جزئیات لازم مطلب را از دیدگاه خوانندگان بررسی كنند.
2- مورد دیگر استفاده از شیوایی و فن بیان مناسب در حین پیروی از اسلوب مقالهنویسی است. David Reese چنین عنوان میكند كه در یك مقاله پزشكی، علمی یا هر نوع دیگر، نویسنده باید با استفاده از لغات متداول سعی كند كه خواننده را نسبت مطلب نوشتهشده متقاعد سازد. در عین حال، علیرغم تلاش برای فصاحت مطالب، هرگز مشاهدات و حقایق ارایهشده در مقالات نباید تحت تأثیر فن خطابه قرار گیرند.
به عنوان مثال در یك مقاله ضرورتی برای استفاده از صفات و قیدهای پیچیده وجود ندارد و در صورتی كه بیان نتایج و بحث منطقی و روان باشند، خواننده نیازی به لغات نامفهوم و غیر ضروری جهت درك بهتر مطلب احساس نمیكند.
كلمات غیر ضروری بهتر است حذف شود. یك نگارش پرتوان، معمولاً مختصر و فشرده است. این موضوع در مورد نوشتههای عمومی نیز مصداق دارد. هر قدر در یك نوشته تركیبات طولانی و پیچیده و توضیحات اضافی در پرانتز بیشتر باشد، خوانندگان و حتی علاقهمندان به موضوع را از ادامه مطالعه باز میدارد. بهترین و مطمئنترین كار برای جلب توجه خوانندهها بیان مطالب به صورت صریح، قطعی و مشخص است.
3- خوانندگان انتظار دارند هر نوع اطلاعات خاص موجود در یك مقاله را در محل مخصوص آن پیدا كنند. در صورتی كه جابجاییهای زیادی در محلهای ارایه اطلاعات ایجاد شود، مثلاً برخی نتایج بدون آنكه در قسمت یافتههای مقاله ذكر شده باشند در بحث مورد ارزیابی و تفسیر قرار گیرند، خواننده را سردرگم میكنند. مطالبی كه قرار نیست در قسمت بحث مطرح شود بهتر است از قسمت نتایج حذف شود.
4- عنوان مهمترین عبارت یك مقاله است. اگر خوانندهای اهمیت نوشتهای را از عنوان آن برداشت نكند به خواندن آن ادامه نمیدهد. عنوانهای طولانی حامل اطلاعات بیشتری هستند ولی توجه كمتری جلب میكنند، بهخصوص در افرادی كه با نگاه سریع و گذرا از روی عناوین موجود در فهرست مجلات، مقاله مورد نظرشان را انتخاب میكنند. عنوانهای كوتاه جذابتر هستند ولی ممكن است مفهوم كامل را نرسانند. عناوینی كه از لغات ایهامدار استفاده میكنند، جذابیت بیشتری برای خوانندگان دارند، ولی نباید به تبیین محتوای اطلاعاتی مطلب بپردازند. در نهایت در هنگام انتخاب عنوان مناسب، باز هم بهتر است نویسنده خود را در جایگاه خواننده قرار دهد.
5- خلاصه مقاله نیز دارای اهمیتی تقریباً مساوی با عنوان است، گاهی تنها بر اساس خلاصه مقاله یك خواننده تصمیم میگیرد مقاله را بخواند یا آن را كنار بگذارد. هر قدر هم یك مطلب حاوی اطلاعات قیمتی و مهم باشد، در صورتی كه در خلاصه مطرح نشده باشد، خواننده علاقهای به ادامه دادن مطالعه پیدا نمیكند. خلاصه مقاله به دو شكل نوشته میشود؛ نوع آزاد كه شامل یك پاراگراف است و بیشتر در مقالات مولكولی و بیولوژی سلولی استفاده میشود و نوع ساختاری كه هر چهار قسمت مقاله در آن رعایت میشود و بیشتر در مقالات كلینیكال استفاده میشود. در مورد اینكه بهتر است خلاصه پیش از نوشتن مقاله تهیه شود یا پس از اتمام آن، بهتر است كه هر دو روش یكبار مورد ارزیابی و آزمایش قرارگیرد و سپس روش مناسبتر را انتخاب كنیم.
6- بین بررسی متون و مقدمه مقاله اختلاف زیادی وجود دارد، مقدمه نباید تا جایی كه امكان دارد به مرور متون بپردازد هدف اصلی آن طراحی یك نقشه است كه نویسنده ابتدا به طور عام لزوم بررسی موضوع را عنوان میكند و سپس با نشان دادن روشها به یك سؤال اصلی كه همان هدف مقاله است، میرسد. یك تاریخچه كوتاه كه اهمیت مطالعه را عنوان میكند و اطلاعات قبلی موجود در این زمینه را بیان كرده و نقایص موجود را نمایان میسازد، عموماً در مقدمه آورده میشود.
7- قسمت مواد و روشها در مقاله باید به طور تخصصی و با جزئیات كامل مطرح شود. به نحوی كه محققان دیگر نیز بتوانند آن را انجام دهند. یك اشتباه شایع در این قسمت، بیان نشدن برخی جزئیات ضروری است كه خواننده را از درك صحیح روش انجام مطالعه باز میدارد، بنابراین قرار دادن خود به جای خواننده در این قسمت نیز بسیار مفید خواهد بود. شركتهایی كه محصولات آنها مورد استفاده قرار گرفته به طور خلاصه باید لیست شوند.
8- نتایج باید با یك نظم و توالی منظم ارایه شوند، بیان نتایج باید از توالی منطقی پیروی كند و نه از ترتیب زمانی. در غیر این صورت درك آنها مانند چیدن قطعات پازل در كنار هم است كه میتواند بسیار گیجكننده باشد. از ارایه نتایج غیر ضروری كه تأثیر چندانی در بحث ندارند باید پرهیز شود تا خواننده سردرگم نشود و پیام اصلی نیز كمرنگتر نشود. هدف از نوشتن یك مقاله تحقیقاتی، ارایه یك فرضیه و بحث و تفصیل و تفسیر در مورد آن است. بنابراین بحث یك مقاله باید كاملاً روان و مرتبط با نتایج و با تفسیرهای كامل و ذكر منابع مختلف باشد. تفكرات و اندیشههای تحقیقاتی باید با دلایل مستدل و مستند حمایت شوند و به طور كاملاً واضح و روشن مورد ارزیابی قرار گیرند تا خواننده بتواند با آن ارتباط برقرار كند.
9- در نهایت، افزایش تعداد مقالات تحقیقاتی و مقالات مروری نشاندهنده افزایش فشار بر محققان است تا در زمینههای مورد علاقه خود همگام با مقالات روز باشند. اگرچه روزانه بر تعداد الگوها و راهنماها برای نوشتن یك مقاله گویا و قابل درك افزوده میشود، دانشمندان از میان حجم زیادی از مقالات از همین الگوها جهت انتخاب مقاله مورد نظرشان استفاده میكنند. دانشمندان كماكان مقالات را، در صورتی كه به عنوان آنها علاقهمند باشند یا پرسش و پاسخهای مهمی را در برداشته باشند، مطالعه میكنند و هر قدر یك مطلب بهتر و منطقیتر نوشته شود خوانندگان بیشتری را جذب میكند و بیشتر مورد ارجاع سایر مقالات واقع میشود.
10- و بالاخره این كه در نظر گرفتن دو نكته هنگام مقالهنویسی بسیار مهم است: پیام اصلی و خواننده مقاله، چرا كه تمام هدف نویسنده متقاعد كردن خواننده به ارزش و اهمیت تحقیق انجام شده است و اگر او به خوانندهها بیتوجهی كند، خوانندهها نیز به نوشتههای او بیتوجهی میكنند.
منبع: سایت سازمان نظام پزشكی
فرانسیس فان روی، امین اس بریدان
ترجمه: دكتر وحید حقپناه, دكتر خدیجه ادبی
